Anioł z Wiednia

W nazistowskich Niemczech „fizyczna doskonałość była nie tylko ideałem, lecz również standardem i wymogiem”. Co spotykało dzieci z niepełnosprawnościami? Najnowsza powieść Kate Hewitt „Anioł z Wiednia” przywołuje nieludzki proceder okrutnego reżimu, który traktował dzieci jak wybrakowane odpady. Reżimu, w którym niektórzy lekarze i pielęgniarki, zamiast nieść pomoc, stawali się „mordercami dzieci”, a medycyna narzędziem zbrodni. I mimo że czytałam o tym wcześniej, w niczym nie umniejszyło to trudnych emocji towarzyszących lekturze, a niektóre przerażające obrazy mam pod powiekami do dziś. Niemcy, rok 1940. Pielęgniarka pediatryczna Hannah Stern pracuje w programie Lebensborn, by później na prośbę brata, oficera Abwehry, wyjechać z jego niepełnosprawnym synem, Willim, do rzekomo elitarnego szpitala w Wiedniu. Jednak miejsce, które zachwyca pięknem architektury, pod pozorami opieki nad dziećmi skrywa okrutną prawdę. Ale ci, którzy nie odwracają oczu, wiedzą, co tam się naprawdę dzieje. Hannah nie jest jedną z nich. Ona chce jedynie przetrwać wojnę i się nie wychylać. W szpitalu Am Steinhoh poznaje jednak inną pielęgniarkę, Margarethe, i za jej sprawą to, o czym i tak wiedziała w skrytości ducha, wychodzi na światło dzienne w całym swym przerażającym bestialstwie. Czy wiedząc o tym, co się dzieje, może pozostać bierna? Nie podjąć próby uratowania choć kilkorga dzieci? Hannah nie jest postacią kryształową, a jej strach i wewnętrzną walkę z własnym sumieniem naprawdę można zrozumieć. I musi dojść do niewyobrażalnej tragedii, by coś w niej pękło. By przestała unikać prawdy. By znalazła w sobie nadludzką odwagę i podjęła śmiertelnie niebezpieczną walkę o ocalenie choćby jednego dziecka. Klamrą spinającą tę wstrząsającą historię jest rok 1946 i wiedeński proces „morderców dzieci” z Am Steinhof. Kobieta z ocalałym dzieckiem czeka na werdykt, wiedząc, że choć uratowała zaledwie garstkę, dla tych istnień oznaczało to cały świat. Jednak czy jakikolwiek wyrok sądu może zadośćuczynić śmierci niewinnych? W powieści autorka inspiruje się faktami, prawdziwymi osobami i przywołuje postaci, które istniały naprawdę, co daje tej fikcyjnej historii porażająco autentyczny wydźwięk. To lektura rozrywająca serce, której nie da się tak po prostu zapomnieć.

Powieść dotyczy okresu II wojny światowej i „programu eutanazji”, który znany jest bardziej pod nazwą „akcja T4”. Fabuła książki jest fikcją literacką, ale opisywane wydarzenia osadzone zostały w realnym miejscu jakim była klinika dziecięca Am Spiegelgrund działająca jako część szpitala psychiatrycznego Am Steinhof w Wiedniu. W powieści odnajdziemy także kilka prawdziwych postaci – pielęgniarek i lekarzy, którzy pracowali w klinice. Główną bohaterką powieści jest młoda kobieta, pielęgniarka Hannah Stern. Historia rozpoczyna się w październiku 1940 roku. Jej przyrodni brat major Abwery Georg Strasser prosi ją, aby pojechała razem z jego 11-letnim synem do kliniki w Wiedniu, która ma zapewnić jego synowi specjalistyczne leczenie i terapie. Chłopiec ma kurczowe porażenie mózgowe którego wynikiem są między innymi problemy z chodzeniem i mówieniem. Kiedy Hannah dociera z chłopcem na miejsce zostaje z nim rozdzielona. Z czasem okazuje się, że klinika, w której się znaleźli z Willim nie jest dla niego i wielu przebywających tu dzieci miejscem bezpiecznym. Niektóre z nich bowiem mogą zostać uznane za „bezużyteczne”, a co za tym idzie niewarte dalszego życia. Jak potoczą się dalsze losy Willego i Hannah? Co dokładnie dzieje się w klinice? Książki o tematyce wojennej wciąż wzbudzają głębokie poruszenie w każdej sięgającej po nie osobie. Szczególnie poruszają te, w których bohaterami są dzieci. Główna bohaterka pracuje w miejscu szczególnym, przebywają tu dzieci i nastolatki chore i niepełnosprawne. Tymczasem kobieta obserwuje nielicujące z powołaniem pielęgniarki i lekarza zachowania wobec małych pacjentów. Ludzie, który powinni otoczyć ich opieką, pomocą, leczeniem i ciepłem są dla nich nieludzcy, często okrutni, surowi, wręcz bezlitośni. Ich zachowania są konsekwencją fascynacji ideologią nazistowską i bezrefleksyjnego podporządkowania się rozkazom, a czasem wynikają ze strachu i trzymania się zasady niewychylania się. Hannah to postać złożona i wielowymiarowa. Jest nieślubną córką niemieckiego profesora ekonomii. Dzięki retrospekcjom poznajemy jej trudne dzieciństwo i młodość, które przypadły na lata kryzysu międzywojennego. Dzięki przyrodniemu bratu dziewczyna zostaje pielęgniarką. W klinice staje przed trudnymi dylematami i wyborami, podejmuje decyzje w sytuacjach dla niej moralnie niejednoznacznych i przewartościowuje swoje myślenie. Musi wybierać między ochroną siebie a dobrem innych osób. Zaczyna przekraczać swoje granice i lęki, podejmuje ryzyko gotowa ponieść konsekwencje swoich działań w imię ratowania życia innych. Obserwacja dokonującej się w niej przemiany, walki wewnętrznej jest fascynująca. Tragiczną postacią, która wywołała we mnie sprzeczne emocje, bo z jednej strony współczucie a z drugiej złość, jest Georg Strasser, zmuszony do oddania syna do kliniki Am Spiegelgrund ze świadomością czym faktycznie jest to miejsce. Postawa, sposób traktowania małych pacjentów przez wielu lekarzy, pielęgniarki, sanitariuszy pracujących w klinice wywołują oburzenie i przerażenie, ale także złość i smutek. Po raz kolejny widać do czego prowadzi manipulacja i propaganda stosowane przez nazistów wobec swoich obywateli. Ciekawa jest kompozycja powieści. W większości jest to trzecioosobowa relacja z bieżącej akcji pokazana z perspektywy Hannah. Jednak w tę narrację pisarka wplata retrospekcje wydarzeń z przeszłości głównej bohaterki, a także wydarzenia z przeszłości. Mimo, że akcja płynie spokojnym tempem, to nie brakuje tu dramatycznych wydarzeń i zwrotów akcji. Zakończenie było dla mnie zaskakujące i nieprzewidywalne. „Anioł z Wiednia” to powieść bardzo emocjonalna, poruszająca i wzruszająca. Bez drastycznych scen autorka umiejętnie buduje mroczny klimat pobytu w klinice. Dominują tu poczucie izolacji i osamotnienia oraz uczucia bezsilności, bólu i smutku. Mimo tak obciążających psychicznie emocji trudno oderwać się od lektury napisanej w sposób zrozumiały i płynny, pozbawiony zbędnego patosu. Dzięki tym elementom powieść czyta się szybko i bez wysiłku. Książka ma walor edukacyjny pokazując pewien fragment historii z okresu II wojny światowej i refleksyjny. Hawitt stawia pytanie o rolę jednostki w świecie i jej wartość. Pokazuje, ile dobrego potrafi uczynić jedna osoba. A także, że nawet jedno uratowane od śmierci życie jest ważne. Przybliża czytelnikom nazistowską filozofię dotyczącą prawa do życia osób niepełnosprawnych zmuszając do zastanowienia się nad swoim stosunkiem do osób niepełnosprawnych i ich praw. „Anioł z Wiednia” to jedna z tych książek, które na dłużej zostają w pamięci. Polecam nie tylko miłośnikom emocjonujących opowieści o II wojnie światowej.