Dzieła mniejsze: traktaty. Tom 36

Chociaż Święty Tomasz jest najbardziej znany ze swoich monumentalnych prac, to spod jego pióra wyszły także krótsze pisma. Tom Dzieła mniejsze: traktaty zawiera pięć z nich: O bycie i istocie, O zasadach natury do brata Sylwestra (oba w nowych tłumaczeniach), Streszczenie teologii (pierwszy pełen polski przekład), O władzy oraz O substancjach czystych. Ich wspólną cechą jest nie tylko relatywna zwięzłość, ale też systematyczny charakter (stąd podtytuł tomu – traktaty). O bycie i istocie (De ente et essentia) św. Tomasz napisał jeszcze w młodości, chcąc sprecyzować podstawowe pojęcia metafizyczne oraz podejmując dyskusję z dziedzictwem Arystotelesa i Awicenny. Dziełko od początku cieszyło się dużym zainteresowaniem, co zaowocowało dużą liczbą rękopisów, wydań i komentarzy.

Mały błąd na początku jest wielki na końcu, jak powiada Filozof w I księdze O niebie. Tymczasem byt i istota są tym, co jest jako pierwsze pojmowane przez intelekt, jak mówi Awicenna na początku swojej Metafizyki. Dlatego – aby nie zdarzyło się pobłądzić z powodu ich nieznajomości – dla usunięcia związanych z nimi trudności należy powiedzieć, co oznacza się nazwami „istota” i „byt”, oraz w jaki sposób znajdują się one w różnych rzeczach, a także w jaki sposób mają się one do intencji logicznych, mianowicie do rodzaju, gatunku i różnicy. 

- z prologu O bycie i istocie.

O zasadach natury do brata Sylwestra (De principiis naturae ad fratrem Sylvestrum) to jedno z dwudziestu sześciu dzieł napisanych przez Akwinatę w odpowiedzi na prośby różnych osób. O bracie Sylwestrze nie mamy skądinąd informacji, być może był współbratem autora z klasztoru św. Jakuba w Paryżu. Tekst należy do wczesnych pism Tomasza i podejmuje podstawowe kwestie metafizyczne odnosząc się w szczególności do myśli Awerroesa.

Zauważ, że coś może istnieć, chociaż nie istnieje, coś innego zaś istnieje. O tym, co może istnieć, mówi się, że jest w możności; o tym, co już istnieje, mówi się, że jest w akcie

- z rozdziału 1 O zasadach natury…

Streszczenie teologii (Compendium theologiae) to najdłuższe z pism zamieszczonych w tym tomie. Jego zamysł, zgodnie z tytułem, polegał na prostym i zwięzłym przedstawieniu wiary chrześcijańskiej. Treść podzielona jest według cnót – wiary (w nawiązaniu do Credo), nadziei (w oparciu o Ojcze nasz) i miłości (św. Tomasz sięgnąłby tu prawdopodobnie po Dekalog, dzieło jednak pozostało niedokończone).

Żeby zaś nikt nie wymawiał się od przyjęcia nauki słowa Bożego, to, co dla pilnych jest przekazane obszernie i z wyjaśnieniami w różnych księgach Pisma Świętego, dla niemających czasu można sprowadzić do krótkiego pouczenia o ludzkim zbawieniu. Otóż zbawienie człowieka polega na poznaniu prawdy, aby umysł ludzki nie był zaciemniony przez rozmaite błędy; na zwróceniu się ku właściwemu celowi, aby dążąc do celów niewłaściwych nie utracić prawdziwej szczęśliwości; na przestrzeganiu sprawiedliwości, aby się nie brudzić różnymi wadami

- z rozdziału 1 Streszczenia teologii.

O władzy (De regno) jest raczej dziełem pedagogicznym i moralnym niż traktatem teologii politycznej, tym niemniej zawiera elementy średniowiecznej teorii władzy. Jego adresatem był prawdopodobnie Hugo II z Lusignan, zmarły w wieku zaledwie czternastu lat król Cypru. Pozostało niedokończone. W tym wydaniu czytelnik znajdzie cztery rozdziały (5-8) po raz pierwszy przełożone na język polski.

Zastanawiam się nad tym, co mógłbym ofiarować, aby to było godne królewskiego majestatu i odpowiadało mojemu stanowi. Doszedłem do wniosku, że szczególnie cennym darem dla króla będzie napisanie książki o królowaniu. Starannie przedstawię w niej, stosownie do swych możliwości, podstawy królowania oraz zadania króla w świetle Pisma Świętego, nauki filozofów oraz wzorów wybitnych władców

- z prologu O władzy.

O substancjach czystych (De angelis seu De substantiis separatis) to kolejne niedokończone pismo św. Tomasza. Rozpoczyna się przedstawieniem starożytnych poglądów pogańskich na temat aniołów, by następnie przejść do teologii katolickiej.

Kiedy już wykazaliśmy, co na temat pochodzenia, natury, zróżnicowania i hierarchii substancji duchowych sądzili najwybitniejsi filozofowie, Platon i Arystoteles, oraz w czym różnili się od nich inni, którzy zbłądzili, przejdźmy do przedstawienia, co na temat tych poszczególnych problemów sądzi religia chrześcijańska. Posłużymy się zwłaszcza pismami Dionizego, który głębiej od innych przekazał prawdę dotyczącą substancji duchowych

- z rozdz. 18 O substancjach czystych.

Książka ukazała się jako 36. tom serii „Dzieła wszystkie Tomasza z Akwinu”.