Dziewczyna z konspiracji

Minął długi dzień od zakończenia lektury „Dziewczyny z konspiracji” autorstwa poznanianki Weroniki Ilskiej. To debiut autorski i aż trudno mi w to uwierzyć. Przeczytałem w swoim życiu wiele pierwszych książek, ale dojrzałość tej powieści i pióra autorki jest zdumiewająca. No i ta odwaga. Wziąć na tapet Poznań w czasie II wojny światowej i sięgnąć po tematy raczej mało znane, czyli konspirację w tym mieście, to bardzo ambitne wyzwanie. W roli przewodniczki po tamtych czasach autorka obsadza fikcyjną postać Wandy – młodej dziewczyny, której mąż Leon we wrześniu 1939 roku nie wrócił do domu i ślad po nim zaginął. Bohaterka kroczy przez kolejne lata, a autorka wkłada do jej życiowego plecaka kolejne ciężkie kamienie. Jej losami można by obdarzyć kilka osób. Nie napiszę, jakie wątki się wyłaniają, bo zepsułbym całą misternie uplecioną opowieść. Powiem Wam tylko, że akcja obraca się kilka razy, a zakończenie kompletnie mnie zaskoczyło. Wanda marzyła, by zostać wolną i to mogę Wam zdradzić – jej marzenie się spełniło. Po drodze jest jednak tak dużo cierpienia, że ktoś mógłby powiedzieć: „to tylko fikcja”. Już kiedyś pisałem: rozejrzyjcie się wokół siebie i przekonajcie się, że tak niesamowite sploty sytuacji dzieją się w realu. Życie to nie przypadek, to splot wielu wydarzeń, których nie bylibyśmy w stanie sami wymyślić – nawet tarot okazałby się mało kreatywny. To, kim jesteśmy, często nie zależy od nas; wiele tajemnic rodzinnych odkrywa się w najmniej spodziewanym momencie. Czy możemy mieć wpływ na bieg naszego życia? Czasem wystarczy jeden „pstryczek”, by świat wywrócił się do góry nogami. Przykład Wandy to potwierda. Autorka pięknie kreśli poznańskie ulice i miejsca, jak park Sołacki i platan, który słucha cierpliwie jej opowieści. Napełnia książkę zapachami, które wręcz sączą się z kart – nie tylko tymi przyjemnymi, ale także fetorem potu, alkoholu czy dymem cygara. Pojawia się polska literatura, która trafia do rąk bohaterki od Niemca z pierścieniem trupiej czaszki na palcu. Czyta więc z uwielbieniem „Noce i dnie”. Dźwięczy tu także muzyka: od arii śpiewanych przez znane diwy, po polską kolędę zagraną przez tego samego Niemca na fortepianie, który stał kiedyś w mieszkaniu Leona i Wandy. A co z tą konspiracją? Jest, ale nie stanowi głównej osi książki, chociaż Wanda jest świadkiem i uczestnikiem dramatycznych sytuacji. Cierpi z ich powodu, ale myślę, że autorka chciała przekazać przede wszystkim uczucia i emocje. Wanda tęskni za mężem, ma trudne relacje z rodzicami, potem z przyjaciółką. Odżywa w niej miłość do Stefana. Gdy pojawia się oficer niemiecki, czytelnik zastanawia się, czy rodzi się tu jakieś uczucie… Autorka tak rysuje postać Wandy, by sugerować, że nie byłaby zdolna do takiego związku, ale co tak naprawdę siedzi w sercu bohaterki – to wie tylko ona sama. Jestem pod wrażeniem narracji Weroniki Ilskiej. Krótkie, mocne zdania, bez zbędnych opisów. Ta książka ma swoje tempo, nie ma tu ani jednej zbędnej chwili. Może wdziera się w nią odrobinę patosu, szczególnie w momentach granicznych polsko-niemieckich, ale to nie razi. Takiego debiutu mógłby sobie życzyć każdy chwytający za pióro – wróć, za klawiaturę! Ten start jest tak dobry, że z pełną odpowiedzialnością mówię: czekam na kolejną książkę. A wiem, że pani Weronika już pisze! Na okładce widnieje zdanie: „Wojna zabrała im to, co najważniejsze”. „Dziewczyna z konspiracji” zabierze trochę czasu tym, którzy po nią sięgną, ale nie będą żałować. Będą czekać na kolejną opowieść Weroniki Ilskiej.

Ten debiut literacki jest historią młodej kobiety mieszkającej w czasie II wojny światowej w Poznaniu. Autorka rozbudowując wątek psychologiczny głównej bohaterki pokazuje wojenne realia życia Polki, która zaangażowała się w działalność konspiracyjną w niemieckim Posen. Kiedy w 1939 roku Niemcy zajęli Poznań rozpoczęli nasiloną politykę germanizacji dążąc do stworzenia wzorcowego nazistowskiego miasta. Jednak mimo terroru i grożących na co dzień niebezpieczeństw w mieście jest grupa ludzi, którzy podejmują działania przeciw Niemcom. Latem 1941 roku dołącza do nich Wanda Wojtkowska stając się „Etiudą”. Początkowo pracuje jako kelnerka w Hotelu Bazar, gdzie spotykają się ważne osobistości tego miasta oraz niemieccy oficerowie. Potem trafia jako haushilfe do domu oficera SS Friedricha von Hellera. Wszędzie, gdzie się znajduje, stara się zdobyć przydatne informacje. Dobrze opracowana fabuła powieści przenosi nas do czasów II wojny światowej opowiadając o niepewności, strachu, odwadze, poświęceniu, tęsknocie i śmierci. Odnajdujemy tu także motyw rodzinnej tajemnicy, która ma wpływ na życie bohaterów. Lektura przynosi wiele emocji ukazując dylematy moralne i przeżycia ludzi, którzy rezygnowali ze spokojnego, bezpiecznego życia na rzecz działalności konspiracyjnej czy pomagania innym. Weronika Ilska stawia również pytanie o poczucie tożsamość narodowej, czy decyduje o niej miejsce urodzenia czy jest ona naszym świadomym wyborem. Styl pani Weroniki Ilskiej jest emocjonalny. Książka napisana jest w narracji pierwszoosobowej, a narratorką jest tytułowa bohaterka. Tempo narracji jest niespieszne, co sprzyja budowaniu psychologicznego klimatu. W narrację bieżącą autorka wplotła retrospekcje wcześniejszych wydarzeń z życia Wandy i innych postaci. Dzięki tej narracji, stosowaniu introspekcji i wewnętrznych monologów, zyskujemy głęboki wgląd w sferę przeżyć i emocji kobiety. Powieść jest dobrze dopracowana pod względem fabularnym, znakomicie zrobiony research zaowocował realizmem i wiarygodnością zarówno tła jak i życia głównych postaci. Wątki są logicznie połączone i uporządkowane. Psychologia postaci jest złożona i wielowymiarowa. Pewne niedociągnięcia widoczne są moim zdaniem w warstwie językowej powieści, gdzie brakowało mi lekkości i płynności, a przekaz narracyjny wydawał mi się chwilami nazbyt sztywny czy patetyczny. Powieść ma walory edukacyjne pokazując jaką wartością była Polska dla ludzi w okupowanym kraju, jakie działania podejmowali dla ochrony tej polskości i jak wyglądała okupacja na terenach, które zostały włączone do Rzeszy. Przypomina o odważnych postaciach, które o tę polskość walczyły nie rzadko ponosząc największą ofiarę. Jest także swoistym hołdem dla odwagi zwykłych kobiet, które ryzykując życiem tak jak Wanda podejmowały się różnych działań w strukturach podziemnej Polski. Będąc cichymi bohaterkami zbierały informacje, przenosiły wiadomości, podsłuchiwały, nauczały, ukrywały, w ten sposób walcząc o wolność. Polecam ten udany debiut szczególnie czytelnikom lubiącym kobiece, refleksyjne opowieści o II wojnie światowej, w których fikcja łączy się z prawdą historyczną.

„Dziewczyna z konspiracji” Weroniki Ilskiej przenosi nas do okupowanego Poznania, miasta, które z każdym kolejnym dniem coraz wyraźniej traci swoją polską duszę. Autorka skupia się na codziennym życiu mieszkańców, na strachu wpisanym w rutynę i na ciszy, która często mówi więcej niż słowa. Wanda, młoda kobieta czekająca na wieści o zaginionym mężu, to bohaterka pełna tęsknoty i nadziei, która z czasem zaczyna się kruszyć. Jej emocje są bardzo autentyczne, a wewnętrzne rozdarcie towarzyszy czytelnikowi niemal na każdej stronie. Praca w Hotelu Bazar nie jest dla Wandy przypadkiem ani zwykłym zajęciem. To efekt działalności tajnej organizacji konspiracyjnej, do której zostaje wciągnięta i w imieniu której podejmuje pracę jako kelnerka. Jej zadaniem jest dyskretne obserwowanie i podsłuchiwanie rozmów bawiących się tam Niemców, wyłapywanie informacji o ich planach i działaniach. Eleganckie wnętrza, muzyka orkiestry i pozorna beztroska gości kontrastują z ogromnym ryzykiem, jakie podejmuje każdego dnia. To właśnie w tym miejscu Wanda poznaje dwóch Niemców – postacie, które w różny sposób i na zawsze wpłyną na jej dalsze losy. Autorka bardzo sprawnie buduje napięcie, pokazując, jak cienka granica dzieli codzienność od zagrożenia. To opowieść o uczuciach rodzących się w cieniu wojny, o lojalności wystawionej na próbę i o prawdzie, która potrafi zranić, ale bywa też jedyną drogą do wewnętrznej wolności. Podobało mi się, że historia nie jest przerysowana, emocje rozwijają się stopniowo, a całość utrzymana jest w stonowanym, bardzo dojrzałym tonie. Aż trudno uwierzyć, że to debiut autorki! Styl Weroniki Ilskiej jest przemyślany, obrazowy i pełen wrażliwości. To książka, która pokazuje wojnę z perspektywy jednostki i zostawia po sobie sporo refleksji.