Między Bogiem a Hitlerem
Kapelani wojskowi w służbie nazizmu

To trudna i ważna lektura, której nie podejmuję się recenzować, bo wszystko, co przeczytałem, mimo wykształcenia historycznego, jest dla mnie niemal w całości nowością. Autorka, Doris L. Bergen, profesorka w zakresie badań nad Zagładą na Uniwersytecie w Toronto, mierzy się z bolesnym tematem Holocaustu i kaźni ludności cywilnej na terenach okupowanej Europy, aż po Rosję. Zastanawia się nad problemem, o którym często nie myślimy pojęcia, czyli rolą kapelanów stykających się z wydarzeniami, które były dalekie od zasad kapłanów i pastorów. Zastanawia się, jak można te rzeczy pogodzić. To jednak nie wszystko, ponieważ pokazuje także problemy, z jakimi stykali się duchowni w czasie działań wojennych. Sama autorka przez wiele lat zbierała materiały do tej książki. Okazało się bowiem, że materiałów źródłowych nie jest zbyt wiele i są to głównie raporty księży do biskupów polowych, które często nie są do końca rzetelne. Zgłębia wspomnienia kapelanów, które powstawały po dłuższym upływie czasu, a nawet po wojnie. Są one skażone zatarciem w pamięci ostrości i prawdziwości wydarzeń – w wielu przypadkach miały one wybielać postawę i rzeczywiste zachowania w obliczu zbrodniczej działalności Wehrmachtu. Swoją książkę Doris L. Bergen zaczyna od czasów narodzin narodowego socjalizmu i rodzącego się umizgiwania Kościoła do przejmujących władzę. Pokazuje także tło powstawania duszpasterstwa wojskowego, wspominając jego rolę podczas przegranej przez Niemców I wojny światowej. Obnaża zachowania duchownych, pokazując ich dwulicowość moralną – Bóg w sercu i pobłażliwość, a niekiedy tłumaczenie działań żołnierzy wyższą koniecznością czy walką z bolszewizmem. Co gorsza, rozważania te prowadzą do dość przykrego wniosku, że kapłani niemal zawsze lojalnie służyli sprawie. Patrząc szerzej na problem związku Kościoła i władzy, niestety, co obserwujemy i dzisiaj, związek ten jest absolutnym umizgiwaniem się do władzy w celu uzyskania korzyści. Boli czytelnika i człowieka, takiego jak ja, który odszedł od Kościoła, że wiarą można usprawiedliwić każdą, nawet najbardziej brutalną i najcięższą zbrodnię. Znakomity przykład przytacza autorka, prezentując reprodukcję fotografii jednej z ośmiu mozaik w katedrze berlińskiej pt. „Błogosławieni pokój czyniący”. Przedstawia ona wydarzenia z okresu niemieckiej wojny i ludobójstwa w koloniach Afryki Południowo-Zachodniej i Wschodniej, prezentując znajome odwrócenie ról: biały człowiek chrześcijanin ukazany jest jako ofiara i ten, który czyni pokój, a czarny człowiek jako agresor z włócznią w ręku. Dla przypomnienia: chodzi o brutalne stłumienie przez wojska Cesarstwa Niemieckiego powstania afrykańskich ludów Herero i Nama, które uznawane jest za pierwsze ludobójstwo XX wieku. Ludobójstwo miało miejsce w latach 1904–1907/1908 w Niemieckiej Afryce Południowo-Zachodniej (dzisiejsza Namibia) podczas tzw. wyścigu o Afrykę. Doprowadziło do prawie całkowitego wyniszczenia Hererów, których liczba zmniejszyła się w okresie trwania konfliktu z 80 tysięcy do około 15 tys. „wygłodzonych uchodźców”. Pod koniec 1905 roku powstanie wznieciło także plemię Nama, które spotkał podobny los jak Herero. A jak podchodzili do kapelanów żołnierze? Dość wybiórczo. Mimo że nosili pasy, których klamry zdobił napis "Gott mit uns" (Bóg z nami), stwierdzali, że po co im Bóg, skoro odnoszą zwycięstwa. Kiedy zaś uciekali z Rosji i zaczęli ponosić porażki, twierdzili: "Co to za Bóg, który naraża nas na takie cierpienie?". Dużym nadużyciem byłoby stwierdzenie, że działali w imię Boga, dopuszczając się aktów ludobójstwa. Ale po lekturze tej książki mogę powiedzieć, że zarówno duchowni, jak i żołnierze czynili zło w obliczu Boga bez większych skrupułów. Dla kogoś, kto interesuje się tematyką hitleryzmu i II wojny światowej, jest to literatura wręcz obowiązkowa, uzupełniająca ważny i nieznany fragment historii, dramatycznej historii powszechnej, ale i Kościoła, zarówno katolickiego, jak i ewangelickiego.