Muzyka dla Ilse

Książka Ewy Formelli „Muzyka dla Ilse” została wydana poraz pierwszy w 2019 roku, aktualnie ukazało się jej wznowienie ze zmienioną okładką. Ta obyczajowo-historyczna powieść jest jednym z pięciu tomów cyklu „Szkatułka wspomnień”. Historie w nich zawarte oparte są na autentycznych opowieściach poznanych przez autorkę. „Muzyka dla Ilse” przedstawia historię ocalenia i niezwykłej przyjaźni tytułowej bohaterki. Opowieść tę poznajemy stopniowo z ust samej ponad osiemdziesięcioletniej Ilse mieszkającej obecnie wraz ze swoimi bliskimi w domu niedaleko Gdańska. Opowiada ją Ilonie Grądziel, która trafiła przypadkiem do tego domu w wigilijną noc, kiedy załamana odkryciem zdrady męża wyszła ze swojego mieszkania i wsiadła w przypadkowy autobus. Wśród członków rodziny Zalewskich odnalazła spokój i rozpoczęła nowy etap życia. Podczas rozmów poznała niezwykłą historię nie tylko Ilse, ale i pozostałych domowników. Główną fabułę powieści stanowią wydarzenia, które miały miejsce podczas II wojny światowej, a dokładniej po roku 1942. Przeplatane są one wydarzeniami bieżącymi z roku 2016 dotyczącymi zarówno życia Ilony jak i członków rodziny Zalewskich, z którymi kobieta zamieszkała. Ponieważ autorka przeplata dwie linie czasowe: współczesną i historyczną życie Ilse poznajemy etapami. Zarówno fabuła powieści jak i sposób jej realizacji wzbudziły we mnie mieszane odczucia. Autorka, jak sama pisze, w swojej powieści wykorzystała zasłyszane wspomnienie i obudowała je fikcją literacką. Trudno wysnuć który z powieściowych wątków stał się kanwą całej historii. Mamy tu bowiem wątek ocalonych żydowskich dzieci, rozdzielonego rodzeństwa, przyjaźni pomiędzy Niemką i Żydówką oraz losy mieszkającej niedaleko Gdańska rodziny Zalewskich. Współczesny wątek Ilony jako kobiety zrywającej z dotychczasowym życiem jest w moim odczuciu jedynie tłem do przedstawienia wojennej historii. Historia, która rozpoczyna się dramatycznie, ale dość szybko staje się taką trochę magiczną opowieścią, w której dwójkę żydowskich dzieci ratują od śmierci Polacy i Niemcy. Prawdopodobnie celem Pani Ewy Formelli było pokazanie wojny w trochę innej odsłonie, przedstawienie ludzkich, szlachetnych zachowań Niemców i Polaków wobec Żydów, które zaowocowały powstaniem silnych więzi ponad podziałami. Wydarzenia, które są ilustracją tego przesłania stanowią mało prawdopodobny ciąg zbiegów okoliczności i szczęśliwych przypadków. Osobiście cenię w powieści realizm i wiarygodność, a tutaj trudno je dostrzec. Jednocześnie wiem, że czasem życie pisze niewiarygodne scenariusze, więc może być to jedynie moja subiektywna ocena. Przesłanie pisarki – pokazanie Niemców i Polaków, którzy w czasie wojny mniej lub bardziej świadomie ratowali cudze życie z narażeniem własnego, podobało mi się i uważam, że jest bardzo ważne. W „Muzyce dla Ilse” akcja toczy się w czasie przeszłym i współczesnym. Czasy historyczne obejmują wydarzenia z okresu kilku lat. W obu liniach pojawiają się takie wątki poboczne, które w moim odczuciu są luźno związane z główną fabułą i niewiele do niej wnoszą jak choćby wątek rodziny Lipmanów. Z kolei niektóre wątki związane z główną fabułą mogłyby zostać według mnie bardziej rozwinięte. Książka napisana jest na ogół w sposób zrozumiały i płynny. Chwilami jednak nie udało się autorce ustrzec od wplatania w narrację albo słów zbyt infantylnych nie pasujących do opisów albo zbyt poważnych dialogów prowadzonych przez dzieci czy nastolatki. Z zainteresowaniem czytałam opisy judaistycznych świąt i zwyczajów, które były nieznaną ciekawostką. Natomiast encyklopedyczny wręcz język tych opisów, jego dokładność i szczegółowość nie pasowała do kilkunastoletniej dziewczynki, która o nich opowiadała. Ważną cechą tego gatunku powieściowego jest jego emocjonalność. Mimo, że Pani Ewa Formella pisze o sytuacjach emocjonalnie trudnych, choćby dzielenie się Ilse bolesnymi wspomnieniami podczas pobytu u Państwa Angerer, to miałam trudności z zaangażowaniem się w tę powieść. Psychologia postaci jest mało rozbudowana. Bohaterowie są zwykłymi ludźmi, którzy zostali uwikłali w dramatyczne wojenne wydarzenia niezależne od nich i jakoś sobie z tym radzą. Jedynie postać Ilse zapadła mi w pamięć wywołując emocje. Pozostałe postacie były dla mnie mało wyraziste, nie wyróżniały się, nie wzbudzały większych emocji i nie pozostawiły śladu w mojej pamięci. Akcja powieści po dramatycznym początku w dalszej jej części toczy się niespiesznie. Wojenne losy Ilse i całej rodziny Zalewskich śledziłam z ciekawością, natomiast współczesny wątek Ilony był dość przewidywalny i przez to mniej ciekawy. Powieść przeczytałam szybko, co wynikało z jej konstrukcji – niezbyt długie rozdziały, dwie linie czasowe, zmiany perspektywy, z której przedstawiane były wydarzenia. Chociaż lektura otula spokojem i pozytywną energią oraz ma pozytywne przesłanie pozostawia pewien niedosyt i obawę, że nie pozostanie długo w pamięci. Niewykluczone jednak, że powieść zyska uznanie u wielbicieli twórczości Pani Ewy Formelli i tych czytelników, którzy lubią opowieści z wątkami dotyczącymi II wojny światowej.

„Muzyka dla Ilse” Ewy Formelli to powieść, która wybrzmiewa cicho, ale niezwykle intensywnie. Autorka prowadzi czytelnika przez dwa plany czasowe - mroczny okres wojny oraz współczesność - pokazując, że przeszłość nigdy nie znika całkowicie. Jej echo potrafi odnaleźć nas w najmniej spodziewanym momencie, przypominając o tym, kim jesteśmy i skąd pochodzimy. Poruszający jest wątek żydowskiej dziewczynki wyrwanej z piekła transportu i zmuszonej do życia pod obcym imieniem. Żyjąc w niemieckim domu, w cieniu strachu i sekretów, nie przestaje być sobą, nawet jeśli świat próbuje jej to odebrać. Te fragmenty czytałam z gulą w gardle, bo autorka z ogromną wrażliwością pokazuje dziecięcą walkę o zachowanie własnych korzeni. Mimo, że młodej Ilse zabrano wszystko co najcenniejsze, dom, rodzinę i beztroskie dzieciństwo, los nie pozostawia jej zupełnie samej. Na swojej drodze spotyka Sabine, młodą Niemkę, która staje się jej powierniczką i cichą przyjaciółką. Ta relacja, oparta na zaufaniu i niewypowiedzianym zrozumieniu, pokazuje, że nawet po przeciwnych stronach wojny może narodzić się prawdziwa więź. Choć po wojnie ich drogi rozchodzą się, czas - jak to często bywa w tej historii - zatacza koło, pozwalając im po wielu latach spotkać się ponownie. Równie mocno wybrzmiewa współczesna historia Ilony, która w wigilijną noc trafia do domu pełnego szacunku, miłości i wspomnień, choć ludzie w nim naznaczeni są trudną przeszłością. Jej relacja z Isią staje się symbolicznym mostem między pokoleniami - delikatnym, ale niezwykle potrzebnym. Z każdą opowieścią odkrywamy kolejne elementy układanki, aż w końcu wszystko zaczyna się boleśnie, ale sensownie łączyć. To książka, która nie epatuje dramatem, a mimo to głęboko porusza i zostawia czytelnika z refleksją o człowieczeństwie, wyborach i sile pamięci.