Powieściowe transfiguracje Jezusa

SPIS TREŚCI:

Przedmowa ‒ Eric Ziolkowski 7

Wstęp ‒ Theodore Ziolkowski 31

Powieściowa transfiguracja. Definicja robocza 35

Dechrystianizacja Jezusa 62

Jezus ‒ chrześcijański socjalista 87

Chrystomaniacy 130

Mityczny Jezus 171

Towarzysz Jezus 209

Piąte Ewangelie 249

Obejście koła hermeneutycznego 293

Apendyks: Chronologiczna lista powieściowych transfiguracji 322

Wybrana bibliografia 323

Indeks nazwisk 327

Fragmenty przedmowy autorstwa Erica Ziolkowskiego: 

Jest dla mnie przyjemnością i zaszczytem móc napisać przedmowę do pierwszego polskiego tłumaczenia jednej z wielu książek autorstwa mojego ojca, Theodore’a Ziolkowskiego (1932-2020). Jego prace zostały już przetłumaczone na wiele innych języków, takich jak niemiecki, hiszpański, chiński, koreański czy arabski – byłby on usatysfakcjonowany faktem, że teraz i Polacy mogą przeczytać w swoim języku ojczystym jego dzieło Powieściowe transfiguracje Jezusa², którego pierwsze wydanie ukazało się nieco ponad pół wieku temu, w roku 1972, kiedy on sam miał czterdzieści lat. Polskich czytelników interesować może historia rodziny Theodore’a Ziolkowskiego, której korzenie zarówno ze strony matki, jak i ojca znajdują się w Polsce.

Jako naukowiec, Ziolkowski był ekspertem w dziedzinie literatury niemieckiej i europejskiej, od romantyzmu po współczesność, ze szczególnym uwzględnieniem historii tematów literackich (obszar nauki, który nazywał „tematyką”) oraz autorytetem w kwestiach współczesnego literackiego odbioru starożytności grecko-rzymskiej, a także korelacji pomiędzy literaturą a religią i prawem. Oprócz książek, które z żoną Yettą przetłumaczył z języka niemieckiego, holenderskiego i francuskiego, np. The Poetics of Quotation in the European Novel (Princeton UP, 1968) Hermana Meyera oraz Hermanna Hessego: A Pictorial Biography (Farrar, Straus & Giroux, 1975), opublikował też ponad sto osiemdziesiąt artykułów na szereg tematów z dziedziny literatury, kultury i edukacji, a także ponad czterysta recenzji dla niemieckich, angielskich i amerykańskich czasopism. Ponadto, przechodząc na emeryturę z Uniwersytetu Princeton, Ziolkowski napisał i wydał trzydzieści pięć monografii – z czego dwadzieścia w ostatnich osiemnastu latach życia. Jak często mówił żonie – gdyby nie pisanie, nie wiedziałby, co zrobić ze swoim czasem.

Podstawowe założenie książki Fictional Transfigurations of Jesus, jak wytłumaczył to kiedyś Ziolkowski, brzmiało następująco: ze względu na trend ogólnej sekularyzacji kultury zachodniej, obserwowany podczas ostatnich paru stuleci, pojawiające się w dziełach pisarzy końca dziewiętnastego i dwudziestego wieku adaptacje motywów, tematów, obrazów i postaci biblijnych nie powinny być z natury uznawane za podyktowane religią. Dla przykładu, Ernest Hemingway miał w zwyczaju kartkować m.in. Biblię Króla Jakuba {19}, poszukując odpowiedniego tytułu dla swych powieści czy opowiadań, ale  d o p i e r o  p o  tym, jak zostały już napisane. Tomasz Mann przyznał, że wpadł na temat swojej epickiej tetralogii, powieści o Józefie, nieoczekiwanie, nie z powodu wyjątkowego zainteresowania Biblią lub swoich przekonań religijnych. Z kolei Günter Grass, który często wykorzystywał w swoich dziełach motywy i tematy biblijne, przyznał kiedyś w wywiadzie: „Kwestie religijne nie zaprzątają mi głowy”. Podsumowując, chociaż jest możliwe, że w naszych wysoce zsekularyzowanych czasach adaptacja tematów biblijnych może nosić znamiona religijne, Ziolkowski uważa, że wybór tematu biblijnego przez autora nie może być z góry uznany za umotywowany religijnie. Może to zostać ustalone – jeśli w ogóle – poprzez analizę formalną.