Proto. Jak nasz prajęzyk dotarł na krańce świata

Przyznam się Wam do czegoś szczerze: jestem polonistką, ale przedmioty językoznawcze na studiach nigdy nie były moją wielką miłością. Gramatyka opisowa czy historyczna kojarzyły mi się raczej z żmudnym wykreślaniem drzewek i analizą końcówek, które dawno odeszły w niebyt. Dzisiaj jednak myślę sobie jedno: gdybym wtedy dostała do czytania takie książki jak „Proto. Jak nasz prajęzyk dotarł na krańce świata”, to kto wie, czy nie zostałabym zdeklarowaną językoznawczynią. Laura Spinney dokonała bowiem czegoś, co wydawało się niemożliwe – zamieniła naukę o korzeniach mowy w fascynujący thriller, od którego nie sposób się oderwać. „Proto” to rzadki przypadek publikacji, która wymyka się sztywnym ramom gatunkowym. To reportaż podróżniczy, głęboka analiza historyczna, przygodowa opowieść o migracjach i rzetelna praca naukowa w jednym. Laura Spinney, brytyjska dziennikarka naukowa, prowadzi nas przez tysiąclecia z lekkością, której mogliby pozazdrościć autorzy najlepszych powieści sensacyjnych. Choć operuje trudnymi pojęciami z zakresu lingwistyki historycznej czy genetyki, robi to językiem tak przystępnym i obrazowym, że czytelnik płynie przez kolejne rozdziały niemal jednym tchem. Autorka uświadamia nam, że historia języka to nie tylko zestaw reguł, ale przede wszystkim opowieść o ludziach – ich potrzebie przynależności, lękach, rytuałach i wielkich wędrówkach. Razem z nią cofamy się o 20 tysięcy lat, by zrozumieć, jak klimat, wojny i handel kształtowały to, co dziś słyszymy na ulicach Londynu, Warszawy czy Delhi. To fascynujące, jak lingwistyka splata się tutaj z najnowszymi badaniami archeologicznymi i genealogicznymi. Spinney pokazuje, że język kształtuje tożsamość, a tożsamość kształtuje język – to nierozerwalny taniec, który trwa od zarania dziejów. Dla mnie, jako osoby zakochanej w literaturze, najciekawszymi momentami były te, w których autorka tropiła konkretne słowa. Szukanie wspólnego mianownika w brzmieniach oddalonych od siebie o tysiące kilometrów przypomina zbieranie dowodów na miejscu zbrodni. I choć jako czytelniczka czuję lekki niedosyt w kwestii samej etymologii – chciałoby się tych przykładów jeszcze więcej! – to rozumiem, że Laura Spinney postawiła na szeroki, merytoryczny kontekst. Dzięki temu dostajemy kompendium, które jest aktualne i obejmuje najświeższe doniesienia ze świata nauki, co z perspektywy kogoś, kto śledzi nowinki badawcze, jest ogromnym atutem. Całość jest znakomicie przetłumaczona, a wydawnictwo Znak zadbało o oprawę, która cieszy oko równie mocno, co treść umysł. „Proto” to książka dla tych, którzy chcą się czegoś nauczyć, a nie tylko „zaliczyć” kolejną lekturę. To zaproszenie do świata, w którym słowo jest najtrwalszym śladem, jaki zostawili po sobie nasi przodkowie. Jeśli kiedykolwiek zastanawialiście się, dlaczego mówimy tak, a nie inaczej i co łączy nas z ludźmi żyjącymi wieki temu na krańcach świata – ta pozycja jest dla Was. Gwarantuję, że po jej przeczytaniu spojrzycie na każdą wypowiedzianą frazę z zupełnie nowym respektem. Bo w każdym „dzień dobry” czy „chleb” drzemie echo potężnej, pradawnej historii, którą Laura Spinney opowiedziała po prostu po mistrzowsku.