Starsza siostra. Biografia Ireny Gombrowicz

W cieniu wielkich nazwisk często kryją się postacie, bez których te nazwiska nigdy nie stałyby się pomnikami. Irena Gombrowicz przez dziesięciolecia funkcjonowała w zbiorowej świadomości jedynie jako „starsza siostra Witolda” – postać marginalna, być może nieco nudna, zaszufladkowana jako pobożna stara panna. Aleksandra Gąsowska w biografii „Starsza siostra” rozbija ten szklany klosz, pokazując kobietę, której życie było poligonem walki między surowym wychowaniem, ścisłym umysłem a ambicjami, które musiały zostać stłumione przez epokę i nazwisko. Gdyby nie determinacja Ireny, świat mógłby nigdy nie usłyszeć o „upupieniu” czy „gębie”. To ona była cichą architektką sukcesu brata. To ona pilnowała maszynopisu Ferdydurke, ona dbała o to, by dramaty Witolda trafiały na biurka wpływowych recenzentów. Robiła to, mimo że brat nie szczędził jej złośliwości. Witold, ten literacki burzyciel form, z upodobaniem brał na celownik środowiska ziemiańskie i katolickie – dokładnie te, w których Irena działała i w których szukała sensu życia. Gąsowska świetnie oddaje ten paradoks: Irena z pokorą znosiła kpiny brata, jednocześnie budując mu ołtarz sławy. Najbardziej fascynującym odkryciem w książce jest intelektualna dwubiegunowość Ireny. Z jednej strony mamy kobietę o ścisłym, matematycznym wykształceniu, która potrafiła chłodno analizować rzeczywistość. Z drugiej – głęboko wierzącą społeczniczkę, zaangażowaną w ruchy katolickie. Gąsowska dociera do tekstów, które Irena publikowała pod zmienionym nickiem, ujawniając jej zaangażowanie w walkę o prawa kobiet. Ta „stara panna” i „dewotka” w rzeczywistości była nowoczesną publicystką, która w artykułach o abolicjonistkach potrafiła bezbłędnie oddzielać czarne od białego. Jej radykalizm w dążeniu do prawdy był często bardziej bezkompromisowy niż ironiczne gierki jej sławnego brata. Autorka biografii nie szuka taniej sensacji ani rodzinnych brudów. Zamiast tego, z ogromną skrupulatnością odtwarza realia przełomu XIX i XX wieku. Śledzimy losy Ireny przez pryzmat warszawskiej księgarni „Verbum”, zniszczonej w powstaniu, aż po jej kielecki etap życia. To tam najwyraźniej widać jej hart ducha. Irena dawała sobie radę z chorobami, opieką nad matką i brakiem życia osobistego z godnością, która momentami wydaje się wręcz nieludzka. Dopiero pod koniec życia, jak sugeruje autorka, ta narzucona samotność zaczęła jej doskwierać. Widać, że Aleksandra Gąsowska włożyła w tę książkę mnóstwo emocji i pracy badawczej. Nie jest to suchy zapis faktów. Choć momentami skrupulatność autorki może wydawać się nużąca, to właśnie dzięki temu detale – fragmenty listów, niepublikowane wcześniej wiersze czy archiwalne zdjęcia – nabierają mocy. Fotografie, które gęsto przeplatają tekst, pozwalają nam spojrzeć Irenie w oczy i zobaczyć w niej kogoś więcej niż tylko „siostrę Witolda”. „Starsza siostra” to biografia ważna i potrzebna. To oddanie sprawiedliwości kobiecie, która poświęciła własną twórczość i energię na rzecz promocji brata, sama pozostając w cieniu. To lektura dla tych, którzy chcą poznać Gombrowicza bez maski, ale przede wszystkim dla tych, którzy chcą odkryć Irenę – silną, niezależną i niezwykle pracowitą kobietę, która wreszcie, po latach, odzyskuje własny głos.

To książka, która zmusza do przemyślenia roli kobiet w historii literatury. Irena przez lata była tylko „siostrą kogoś”, a tutaj wreszcie dostaje własny głos. Styl jest dość akademicki, ale przystępny. Dla miłośników biografii będzie to ciekawa i wartościowa lektura. Ja takie lubię, więc na plus :)

Autorka tej biografii podjęła się nie lada wyzwania, by opisać życie Ireny Gombrowicz i odtworzyć je ze szczątków informacji, które po sobie pozostawiła. Irena była postacią ,,zwykłą", której niezwykłość polegała na oddaniu się innym ludziom, dbaniu o nich, pracy społecznej i religijnej. To niesamowite ile może wnieść do świata jedna niepozorna kobieta i dla mnie ta książka jest głównie o tym, o sile jaką my - kobiety wnosimy do rzeczywistości, o sile by zmieniać i walczyć o obywatelskie prawa dla wszystkich, a szczególnie najsłabszych. Gąsowska świetnie opisuje tu panujące w XX wieku nierówności płciowe i z niepokojem znajdowałam tu analogie do czasów w których żyjemy... Drogie Panie, mamy tu jeszcze dużo do zrobienia, a Irena może być jedną z naszych inspiracji.