Wszystko płynie

To kolejna książka z gatunku tych „ciężkich” i takich, które trudno recenzować. Tak było m.in. z „Ocalonym” Josefa Lewkowicza czy „Eszelonem do Samarkandy” Jachina Guzel. Ciężko mierzyć się z literaturą, która opiera się o tak makabryczne i tragiczne wydarzenia jak wojna, głód, terror, upokorzenie, holocaust… Już ponad tydzień temu przeczytałem książkę Wasilija Grossmana „Wszystko płynie” wydanej przez Noir sur Blanc. Niepozorna książka, niespełna 200 stron i nie pamiętam, kiedy tak trudno czytało mi się książkę. Nie z powodu fabuły, że nieciekawa, ale fabuły, która poruszała do żywego. Pięćdziesięcioletni Iwan Grigorjewicz wraca po trzydziestu latach łagrów do rzeczywistości, do powojennej, postalinowskiego Związku Sowieckiego. Jak trudny jest to powrót przekonuje się w Moskwie podczas kolacji u rodziny, a potem kiedy w Leningradzie spotkał człowieka, który doniósł na niego, a Iwan w konsekwencji trafił na długie lata do łagrów. Potem kiedy zaprzyjaźnia się z Anną Siergiejewną ta odchodzi umierając na raka. Ale to nie wszystko, bo są jeszcze wspomnienia, które wciąż siedzą głęboko w głowie, bo przecież dotykały jego samego i ludzi, z którymi żył i którzy umierali. Wasilij Grossamn nie opowiada o losach Iwana po wyjściu z łagru, ale w jego współczesne życie wplata najważniejsze problemy związane z poglądami na wolność, z historią niewolnictwa narodu rosyjskiego, któremu jest ono bliższe niż dążenie do wolności. Pokazuje mechanizm władzy rosyjskiej prowadzącej do tego, że donos stał się chlebem powszednim, a jego konsekwencje dla psychiki donoszących są aktem nie wiele znaczącym… przecież tak trzeba, to państwo daje prawo do takich działań. O głodzie, umieraniu narodu ukraińskiego, o kanibalizmie, wyjących wioskach i ludzkich zmorach, które docierały na czworakach do dużych miast i tam umierały po zjedzeniu skórki z chleba opowiada mu Anna Siergiejewna, bo w tym czasie Iwan był w łagrze i cierpiał swój głód. Książka Grossmana to wyjątkowa literatura. Znajdziemy w niej czystą narrację, wspomnienie, opowiadanie, esej czy rozważanie, prawie że naukowe, ale jest także fragment znakomicie nadający się na scenę teatralną. To rozmowa Oskarżyciela, TW i Donosicieli oraz Obrońcy. Rozprawa dotyczy donosów i motywów działania. To znakomita lekcja dla dzisiejszych polityków. Jej sens najlepiej oddaje Obrońca: „Czy godzi się, byście nas oskarżali, towarzyszu prokuratorze? Tylko zmarli, tylko ci, co nie przeżyli, mają prawo nas sądzić. Ale zmarli nie zadają pytań, zmarli milczą” I pozwolę sobie jeszcze jeden cytat przytoczyć z opowieści Anny: „Zapytałam, jak Niemcy mogli żydowskie dzieci truć w komorach gazowych, jak mogli potem żyć? I czy nie ma na nich sądu ani u ludzi, ani u Boga? A tyś odpowiedział sąd jest nad katem - kat swojej ofiary nie uważa za człowieka i sam przestaje być człowiekiem, zabija w sobie człowieka. Sam sobie jest katem, a ofiara jego pozostaje na wieki człowiekiem, żeby nie wiem, jak ją mordował". Jednego możesz być pewny Czytelniku, sięgając po tę książkę — będziesz płakał, denerwował się, wpadał w szał, nie rozumiał, dlaczego człowiek tak bardzo upadla innego człowieka, dlaczego miłość rodziny Karpieników kończy głodowa śmierć. Pytań będziesz miał mnóstwo, ja mam je wciąż… Myślę tylko dlaczego to wszystko, co było nie nauczyło nas ludzi, że tak nie można, że tak się nie da żyć, że i TY i JA mamy prawo do bycia ludźmi i nikt nie ma prawa nas odzierać z człowieczeństwa i wolności.